آیا تکنولوژی های نوین ارتباطی و از جمله اینترنت مروج فردگرایی (individualism) است؟ و سبب می شود تا روابط جمعی و پیوندهای طبیعی و متعارف انسانی (به طور مثال روابط چهره به چهره و عاطفی) تضعیف شود؟ فرض پنهان این گونه پرسش ها، ترجیح جامعه گرایی و اصالت دادن به جمع و اجتماع است.
بر این اساس، چون نظر جمع و منافع جمعی تقدم و اولویت دارد، لذا هر نوع فردگرایی و اسبابی که به تقویت روحیه و فرهنگ فردگرایی کمک می کند، مذموم و نکوهش می شود. ببینیم این پرسش در چه صورتی پاسخ مثبت یا منفی می گیرد و آیا پاسخ مثبت، لزوما به معنای تضعیف جامعه گرایی و تخریب بنیان های اجتماعی است؟ پرسش مهم دیگر این است که آیا اساسا اینترنت و تکنولوژی ارتباطی، عامل تغییر در نظام ارزش های فرهنگی و اجتماعی است؟
موضوع به میزان زیادی به تعریف و پنداشت ما از مفهوم فردگرایی وابسته است. بدین منظور چند واژه را باید مورد توجه قرار دهیم تا به تعریف و تصویر دقیق تری از فردگرایی دست یابیم. فردگرایی در آغاز در یک فضای منفی اجتماعی و بر مبنای تحلیلی که به دنبال ریشه یابی دلایل شکست انقلاب فرانسه بود و بیشتر برای تمسخر و توهین مورد استفاده قرار گرفت.سن سیمون (از نظریه پردازان آغازین سوسیالیسم) برخلاف کسانی که ریشه های شکست انقلاب فرانسه را در آزادی خواهی می دیدند، علت آن را در فردگرایی، خودپرستی و یا آنارشی می دانست. اما فردگرایی به تدریج به شکل یک مکتب اخلاقی، فلسفه سیاسی و ایدئولوژی که بر ارزش های اخلاقی فرد متکی است، مطرح شد؛ مکتبی که مدافع اهداف و خواسته های فرد بود و معتقد است که منافع افراد باید مقدم بر خواسته های دولت و یا یک گروه اجتماعی باشد.
البته بین فردگرایی و خودگرایی (egoism) که خودخواهی یا خودپرستی هم گفته می شود، تفاوت است. خودگرایی اخلاقی که آمیزه ای از خودگرایی روانی و خودگرایی عقلانی است و در برابر نوع دوستی (از گونه بنی آدم اعضای یک پیکرند…) قرار می گیرند و بر این باور است که کشش انسانی بر اساس نفع شخصی است؛ مستقل از این که کنش فرد بر منافع و رفاه دیگران اثر مثبت ، منفی و یا خنثی داشته باشد.
فردگرایی اما با هدف و انگیزه دفاع از منافع افراد در برابر ساختارهای جمعی، اعم از نهادهای قدرت و یا گروه های اجتماعی است. با نگاه فردگرایانه، منافع فرد نباید قربانی جمع و جامعه شود.

برای نزدیک تر شدن به منظور اصلی این یادداشت، به تمایز معنایی دیگری بین فردگرایی و فردیت (individuality) یا فردشدگی (individuation) باید اشاره کنیم. فردیت به مجموعه ویژگی ها و مشخصه هایی که یک شخص یا چیزی را از دیگران متمایز می سازد، اطلاق می شود. همان شخصیت یا هویت که معرف انسان و جداشدگی وی از دیگران است، ریشه واژه individualism فعل divide به معنای تقسیم، تفکیک، سوا و مجزا یا جدا کردن و جدا شدن است.
در اجتماع سنتی و توده وار، و به تعبیری در جوامع پیشامدرن، همچنین در نظام های سیاسی توتالیتر، فردیت اشخاص عموما شکل نگرفته و افراد از نظر روانی همه در هم گره خورده و وابسته به دیگران اند. در چنین جوامع توده واری، احساسات و افکار و واکنش ها و سرنوشت افراد همه وابسته به یکدیگر و منبعث از مفاهیم مبهمی از قبیل «نظر جمع» یا رسم و رسوم و سنت هاست. افراد نه تنها تشویق نمی شوند که از خود نظری داشته باشند بلکه اغلب فقط آنگاه تایید می شوند که به نظر جمع اقتدا کنند و همرنگ جماعت باشند.در جامعه سنتی و یا در حکومت های تمامیت خواه، نه تنها زمینه ای برای شکل گیری شخصیت مستقل افراد فراهم نمی شود، بلکه هر نوع تلاش تمایزطلبانه نسبت به اصول و ارزش های سنتی و یا فرمان های حکومتی به شدت سرکوب می شود. فرهنگ بی حزبی یا جامعه تک حزبی، تبلیغ و ترویج می شود و با تشکیل نهادهای مدنی – مکان ها و فضاهایی که مستعد تقویت فردیت هستند – مخالفت می شود.

در چنین جوامعی حتی در مواردی کاملا شخصی و فردی نیز تصمیمات به صلاحدید خانواده و یا دستور بزرگان گرفته می شود. در دنیای مدرن و جامعه مدرن است که فرد و فردیت اهمیت پیدا کرده است زیرا بنیان جامعه جدید نگاه دکارتی به انسان است که «من می اندیشم، پس هستم.» این سخن پایه معرفت را برای هر شخصی متفاوت ساخت زیرا برای هر فرد نقطه شروع معرفت و تشخص و هویت، خود او بود، نه فرد دیگر، نه وجود جامعه، نه قوم، قبیله و یا اصول ماورایی.

به پرسش نخست بازگردیم. اینک می توان سوال را دقیق تر مطرح کرد. آیا تکنولوژی های نوین ارتباطی و از جمله اینترنت باعث تقویت بینش فردگرایانه، رفتارهای خودخواهانه و ایجاد درک تشخّص و فردیت در بهره برداران می شود؟ کاستلز از شاخص ترین نظریه پردازان جامعه شبکه ای، ذیل عنوان اینترنت و فرهنگ خودمختاری به این موضوع پاسخ می دهد. وی در کتاب «شبکه های خشم و امید»، که به بررسی و تحلیل «جنبش های اجتماعی در عصر اینترنت» می پردازد و یکی از نخستین صورت بندی ها از بهار عربی، جنبش وال استریت و جریان سیاسی خشمگین ها در اسپانیا را ارائه می دهد، دگرگونی فرهنگی ناشی از حضور و استفاده از شبکه های ارتباطی دیجیتال را ذیل مفهوم فردشدگی و خودمختاری مطرح می کند.

 

اینترنت و رشد فردیّت سلطه ستیز چیست؟

اینترنت و رشد فردیّت سلطه ستیز چیست؟

این مطلب را به اشتراک بگذارید: